الکترونیک

آشنایی با دیود و کاربردهای آن (قسمت اوّل)

مقدمه

دیود یکی از قطعات پرکاربرد الکترونیک است که از مواد اولیه نیمه رسانا ساخته شده است. به همین جهت دیود را دروازه ورود به دنیای نیمه رسانا ها میدانند. از آنجایی که مشخصه ولتاژ-جریان دیود غیر خطی است برای سادگی تحلیل و طراحی مدارات الکترونیکی از مدل ایده آل دیود استفاده میکنیم. تحلیل و طراحی مدارات الکترونیکی با استفاده از مدل ایده آل دیود تفاوت چندانی با مدل واقعی ندارد و نتایج بدست آمده بسیار به هم نزدیک هستند.

یک نمونه دیود

یک نمونه دیود

مدل ایده‎آل دیود

مهمترین و کلیدی ترین نکته در مورد وظیفه دیودها کنترل جهت جریان عبوری از شاخه می باشد. در مسیری که دیود در آن استفاده شده، جریان فقط در یک مسیر می تواند عبور کند که اصطلاحا به این جریان، جریان مستقیم یا Forward Current میگویند.

در مقابل جریانی که سعی در عبور از دیود در جهت مخالف دارد به وسیله دیود بلوکه شده و اجازه عبور داده نمیشود. ساده ترین مثال برای یک دیود تصور جاده ای یک طرفه برای الکترون ها است!

یک دیود معمولی در مدار مطابق شکل زیر نمایش داده میشود. هر دیود شامل دو پایه است که یکی از آن ها “آند” و دیگری “کاتد” نام دارد. جریان الکتریکی در صورتی عبور خواهد کرد که از سر آند وارد و از کاتد خارج شود یعنی در جهت فلش دیود عبور خواهد کرد. در نتیجه ولتاژ پایه آند باید “بیشتر” از ولتاژ پایه کاتد باشد. برای تشخیص پایه ها در دیود معمولا کارخانه سازنده یک نوار با رنگ متفاوت سمت پایه کاتد ایجاد میکند که قابل شناسایی است.

نوار باریک سمت کاتد

نوار باریک سمت کاتد

نماد دیود و پایه های آن

نماد دیود و پایه های آن

یادآوری: جهت قراردادی جریان از ولتاژ بیشتر(آند) به سمت ولتاژ کمتر(کاتد) است.

اگر اختلاف ولتاژ بین دو سر دیود منفی باشد( VAnode-VCathode< 0) دیود اصطلاحا در ناحیه Reverse Bias یا بایاس معکوس قرار دارد وجریانی عبور نخواهد کرد و میگوییم دیود خاموش است و میتوان آن را یک سیم قطع شده در نظر گرفت.

در صورتی که اختلاف ولتاژ بین دو سر دیود مثبت باشد(VAnode-VCathode > 0) دیود اصطلاحا در ناحیه Forward Bias یا بایاس مستقیم قرار دارد و دیود مثل سیم عمل کرده و جریان عبور خواهد کرد و میگوییم دیود روشن است.

به طور خلاصه ولتاژ دو سر دیود را با VD نشان میدهیم و اگر VD <0 باشد جریان عبور نخواهد کرد و در مقابل اگر VD >0 باشد جریان عبور میکند.

به یاد داشته باشید که اگر “ولتاژ آند” بیشتر از “ولتاژ کاتد” باشد دیود در ناحیه Forward Bias قرار خواهد گرفت و جریان عبور خواهد کرد.

نمودار زیر مشخصه یک دیود ایده آل می باشد. در ناحیه ای که ولتاژ دیود منفی VD <0  می باشد جریان عبور از آن صفر خواهد بود  (ID=0). در ناحیه ای که ولتاژ دیود مساوی و بزرگتر از صفر باشد دیود جریان را هدایت میکند. دقت کنید که خط عمودی روی محور I نشان دهنده هر جریانی می باشد. این نوع نمودار مشخصه، مختص دیود ایده آل می باشد که در ولتاژ صفر هم جریان عبور خواهد کرد. یعنی وقتی دیود اتصال کوتاه میشود بین دو سر آن اختلاف ولتاژی دیده نمیشود و صفر تلقی خواهد شد، خواهیم دید که در دیود واقعی اوضاع تفاوت می کند.

مشخصه دیود ایده‎آل

مشخصه دیود ایده‎آل

جدول زیر به طور مختصر توضیحات بالا را شرح میدهد:

مشخصات دیود ایده آل
وضعیت بایاسOn (Forward biased)Off (Reverse biased)
جریان عبوریI>0I=0
ولتاژ دو سرV=0V<0
عملکرد دیوداتصال کوتاهمدار باز

نمونه ای از مدارهای شامل دیود را در شکل زیر مشاهده می‌کنید:

مدارهای دیودی در حالات مختلف

مدارهای دیودی در حالات مختلف

در شکل سمت چپ ولتاژ آند دیود D1 بیشتر از ولتاژ کاتد است در نتیجه جریان عبور خواهد کرد و دیود مانند یک سیم اتصال کوتاه خواهد شد در این حالت دیود در حالت بایاس مستقیم قرار دارد.

در شکل سمت راست دیود D2 برعکس قرار گرفته و ولتاژ آند صفر شده و ولتاژ کاتد بیشتر از صفر است در نتیجه VD <0 و دیود مدار باز خواهد شد و جریانی از آن عبور نخواهد کرد و دیود در حالت بایاس معکوس قرار خواهد گرفت.

متاسفانه دیود ایده آل وجود ندارد و مطالب گفته شده برای آشنایی با دیود مطرح شد! نگران نباشید همانطور که در اوایل مقاله گفته شد دیود واقعی رفتاری بسیار شبیه به دیود ایده آل دارد.

دیود واقعی

یک دیود واقعی برای عبور دادن جریان به مقداری توان نیاز دارند و در بایاس معکوس “نمیتواند” از عبور همه جریان جلوگیری کند و یک جریان نشتی بسیار کوچک از آن عبور خواهد کرد. دیود های واقعی کمی مشخصه پیچیده تری دارند و هرکدام یک رفتار خاصی دارند. ولی در کل مانند مشخصه زیر رفتار میکنند:

منحنی مشخصه (نمودار V-I) دیود واقعی

منحنی مشخصه (نمودار V-I) دیود واقعی

به طور کلی در این نمودار سه ناحیه وجود دارد که در ادامه این نواحی را معرفی خواهیم کرد.

ناحیه Forward Bias

مانند ناحیه بایاس مستقیم در دیود ایده آل می باشد با این تفاوت که “ولتاژ دیود باید از یک مقداری بیشتر باشد که دیود بتواند در ناحیه هدایت قرار بگیرد” این مقدار Vf یا Forward Voltage نام دارد که در دیود های سیلیکونی 0.7V و در دیود های ژرمانیوم 0.3V مقدار دارند.

 ناحیه Reverse Bias

وقتی ولتاژ کمتر از مقدار Vf و بیشتر از مقدار VBr باشد دیود خاموش بوده و در ناحیه بایاس معکوس قرار دارد. طبق مشخصه مقدار بسیار کمی جریان نشتی در جهت مخالف از آن عبور میکند که در حدود نانو آمپر می باشد. این جریان Reverse Saturation Current نام دارد.

ناحیه Breakdown

وقتی ولتاژ دیود از یک مقدار آستانه ی VBr منفی تر شود دیود توانایی بلوکه کردن جریان را از دست میدهد و جریان بسیار زیادی در جهت مخالف دیود عبور خواهد کرد. این ولتاژ آستانه Breakdown Voltage نام دارد. درواقع بعضی از دیود ها برای کار در همین ناحیه شکست طراحی و ساخته شده اند که در قسمت بعدی شرح داده خواهد شد اما دیود هایی که محدودیت دارند در این ناحیه آسیب خواهند دید. معمولا دیود ها ناحیه شکستی بین 50V- تا 100V- دارند.

مشخصاتی که قبلا در مورد آنها توضیح داده شد به طور کامل و مستند در Datasheet مربوط به هر قطعه قرار دارد. قبل از کاربرد یک دیود در مدار الکترونیکی توصیه می شود حتما به Datasheet آن قطعه مراجعه کنید و اطلاعات لازم را کسب کنید.

برای نمونه مشخصات یک دیود معمولی به نام 1N4148 در تصویر زیر ذکر شده. ملاحظه میکنید که بیشترین مقدار ولتاژ دیود در بایاس مستقیم 1000mV یا همان 1V و ولتاژ شکست دیود 100V- است.

دیتاشیت مربوط به دیود 1N4148

دیتاشیت مربوط به دیود 1N4148

یکی از بهترین وسیله ها برای نمایش اطلاعات مربوط به قطعات نمودار های لگاریتمی است که در یک نگاه اطلاعات کاملی  مربوط به رفتار دیود قابل نمایش است. در دیتاشیت دیود، نموداری مربوط به جریان مستقیم (If) و ولتاژ مستقیم (Vf) قرار داده شده است. با استفاده از این نمودار می توان پی برد که این دیود برای جریان های مستقیم 200mA و کمتر مناسب می باشد.

نمودار مربوط به جریان و ولتاژ دیود

نمودار مربوط به جریان و ولتاژ دیود

در مقالات بعدی در مورد انواع دیود و کاربرد های آن بحث خواهیم کرد.

بیشتر بخوانید
htrst

آشنایی با تعدادی دیگر از نمادهای شماتیک نظیر دیود، ترانزیستور و …

دیدگاه‌های شما (۱۶ دیدگاه)
  1. خیلی عالی و واضح شرح داده شده تشکر از خدمات شما

  2. ممنون از توضیحات دقیقتون

  3. از حوض کوثر اب بنوشی ننه جان

  4. سایتتون خیلی عالیه لطفا مطالب بیشتری بذارید

  5. بسیار عالی مختصر و مفید
    امیدوارم موفق باشید

  6. خداوکیلی در یک کلام دست مریضاد . دم شما گررررررررم که چنین بی ادعا آموزشهای رایگان و کاربردی برای همه با زبانی ساده و قابل درک برای مبتدی ها و هم حرفه ای ها فراهم کرده اید .

  7. سلام
    رشته تحصیلی و تخصص کاری من عمران و ساختمان سازی هستش. اما به خاطر علاقه ای که دارم میخوام الکترونیک یاد بگیرم. البته در حد سرگرمی و ساخت قطعات و مدارهای الکترونیکی ساده.
    میخواستم منو راهنمایی کنید که باید چه کتاب هایی رو بخونم و از کجا شروع کنم؟
    با تشکر فراوان…

    • سلام،
      اگر علاقمند به الکترونیک هستید توصیه میکنم ابتدا با مطالعه کتابهای رشته الکترونیک که در هنرستان های فنی و حرفه ای تدریس میشن شروع کنید. این کتاب ها به دلیل اینکه بیشتر به کاربردهای ادوات الکترونیکی می پردازند و مباحث تئوری رو به ساده ترین شکل ممکن بیان میکنن برای افراد علاقمند به شروع این رشته مناسب هستند.

      برای شروع این دو کتاب رو توصیه میکنم که میتونید از لینک های زیر دانلودشون کنید:

      الکترونیک پایه
      http://chap.sch.ir/books/6356

      ساخت پروژه (برد الکترونیکی دستگاه)
      http://chap.sch.ir/books/6078

      همچنین اگر به ساخت مدارهای ساده و در عین حال جذاب علاقمند هستید کتاب زیر رو توصیه میکنم:

      Electronics Projects For Dummies
      https://libgen.pw/item/detail/id/312609?id=312609

  8. سلام ممنون از توضیحات من ،امامن ی مشکلی دارم لطفاً راهنمایی کنید،ی محافظ کامپیوتر دارم ک خروجی داره و مشکلی نداره اما وقتی کلید روشن وخاموشش رو خاموش میکنم ال ای دی زرد روشن میشد برای حل این مشکل دو تا مقاومت 470گذاشتم ال آی دی زرد خاموش شد ولی حالا ال ای دی سبز روشن میشه لطفاً راهنمایی کنید

  9. باسلام. خیلی ممنون بابت این مطلب، واقعا بدون شک، یکی از واضح ترین و مفهوم ترین شکل توضیحات برای من بود. حتما بدون شک ادامه بدید. منتظر قسمت های بعدی، هر چه سریعتر آقای جعفری.

  10. درود بر مهندس گرامی
    بوبین موتور گازی حدود بیست ولت جریان تولید میکنه. اگه بخوام این جریان رو به باطری شیش یا دوازده ولت وصل کنم تا باطری را شارژ کنه از چه دیودی باید استفاده کنم؟
    از توجه و زحماتی که برای افزودن دانش امثال میکشید سپاسگزارم

    • معمولا برای شارژ باتری، ولتاژ منبع 1.5V تا 4V باید بیشتر از ولتاژ نامی باتری باشد که بستگی به نوع باتری دارد. بنابراین ولتاژ 20V برای باتری های 5 ولتی بسیار زیاد و برای 12 ولت نیز بیش از حد می باشد.
      برای تثبیت ولتاژ خروجی موتور و کاهش آن میتوانید از رگولاتور ها و مبدل ها استفاده کنید.
      برای انتخاب دیود نیز باید به جریان مستقیم، جریان نشتی، افت ولتاژ و مشخصه های دیگر توجه داشت. دیود های سری 1N400x میتواند گزینه خوبی باشد.

دیدگاهتان را بنویسید